Een roep in de seculiere woestijn

Nederland is een land waarin de vrijheid voor iedereen beschermd wordt. Toch is vrijheid niet vanzelfsprekend, ook niet in het Nederland van nu. Zo kunnen de mensenrechten ‘vrijheid van meningsuiting’ en ‘bescherming tegen discriminatie’ botsen.

Foto: De Blauwe Moskee Amsterdam, bron: Wikimedia Commons

Gebaseerd op het onderzoeksmateriaal van Pooyan Tamimi Arab

Een groot thema als ‘vrijheid’ heeft verschillende lagen en perspectieven waarop je ernaar kunt kijken. De geschiedenis van de slavernij en de wereldoorlogen laat ons zien hoe mensen leefden zonder vrijheid. Op 4 en 5 mei wordt aan deze vorm van vrijheid altijd ruimschoots aandacht besteed. Wij leven in een land waarin die vrijheid voor iedereen beschermd wordt, maar ook in deze tijd in ons deel van de wereld is vrijheid niet altijd vanzelfsprekend. Zo botsen de mensenrechten ‘vrijheid van meningsuiting’ en ‘bescherming tegen discriminatie’ vaak met elkaar in debatten en op sociale media. PVV-leider Geert Wilders is in 2020 schuldig bevonden aan groepsbelediging naar aanleiding van zijn ‘meer of minder Marokkanen’-uitspraak op een partijcongres in 2014. Terwijl Wilders zich beriep op zijn vrijheid van meningsuiting tijdens een debat, zag het gerechtshof het als onnodig kwetsen van een groep. Ondanks dat hij schuldig werd bevonden, heeft hij geen straf gekregen. Het gerechtshof zag een (gevangenis)straf als overmatig leed voor Wilders. Dit laat zien hoe gecompliceerd zaken liggen als het gaat om ‘vrijheid’. De vrijheid van de één kan voor de ander juist vrijheidsbeperking geven. Waar ligt de grens? En hoe moet de Trias Politica (wetgevende macht, uitvoerende macht en rechtsprekende macht) omgaan met vrijheid in een pluriforme samenleving?

De manier waarop Nederlanders denken over religie en vrijheid komt niet zomaar uit de lucht vallen. Nederland heeft een lange geschiedenis rond opkomen voor de vrijheid om zelf te mogen denken wat men wil. Dit wordt gewetensvrijheid genoemd, en deze vorm van vrijheid is voor het eerst vastgelegd tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).
De Tachtigjarige Oorlog woedde tussen het katholieke Spanje en een aantal protestantse Nederlandse gewesten. In 1579 sloten deze Nederlandse gewesten een verdrag af, genaamd de Unie van Utrecht. In dit verdrag stonden voorwaarden van samenwerking om gezamenlijk de Spanjaarden te kunnen verslaan. Aangezien verschillende gewesten verschillende varianten van het protestantse christendom aanhingen, werd tevens in het verdrag opgenomen dat iedereen gewetensvrijheid had. De vrijheid om te geloven wat men wilde geloven, zonder hierom vervolgd te kunnen worden. De vrijheid van geweten is het begin van het vrijheidsdenken in de Lage Landen, al gingen er eeuwen voorbij voordat een verdere uitbreiding van vrijheid voor alle groepen in Nederland zou gaan gelden.
De Tachtigjarige Oorlog bezorgde de Lage Landen onafhankelijkheid en daarmee de mogelijkheid tot zelfbestuur. In het dagelijks bestuur bleek al snel dat ‘vrijheid’ zeer multi-interpretabel is. Vrijheid was prima zolang het bij het geweten bleef, maar werd problematischer als het publieke uiting kreeg. Met name het laten zien wie je bent en wat je gelooft in het publieke domein (op straat), werd voor grote groepen niet toegestaan. Katholieke christenen hebben twee eeuwen lang geen kerken mogen bouwen in het protestantse Nederland. Het houden van katholieke processies (religieuze optochten) was verboden. Ruim twee eeuwen na de Unie van Utrecht, in 1796, werd de scheiding van kerk en staat uitgeroepen om dit soort discriminatie tegen te gaan.

Eind achttiende eeuw kregen katholieken het recht om eigen kerken te bouwen, maar het luiden van kerklokken en processies op straat waren nog steeds verboden. De uitspraak ‘doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’ lijkt uit die tijd te stammen. Uiterlijk vertoon werd niet gewaardeerd. De protestantse Nederlanders, die in de meerderheid waren, zagen geen nut in al die poeha. In de negentiende eeuw werden katholieken door protestanten bestempeld als achterlijk en bijgelovig, ondanks dat beide groepen christelijk zijn.
Halverwege de negentiende eeuw werd over het algemeen het luiden van kerkklokken, als aankondiging van de mis op zondag, toegestaan in Nederland. Al was het toen niet meer verboden, het luiden van de kerkklokken werd door velen ervaren als religieuze belediging van anderen, als geluidsvervuiling en simpelweg als onsympathiek. Een geluid dat veel mensen nu als ‘onderdeel van de Nederlandse cultuur’ ervaren, blijkt een moeilijke start te hebben gehad. Hetzelfde lijkt nu te gebeuren bij andere groepen die in het publieke domein van zich willen laten horen.

Nederland is een seculiere staat. Dit is een staat waarin religies geen inhoudelijke invloed hebben op de regelgeving van het land en waarin de leiders van het land zich niet inhoudelijk mogen bemoeien met religies. In het kort wordt dit ‘scheiding tussen kerk en staat’ genoemd, maar het ligt iets gecompliceerder dan dat. Een volledige scheiding is niet mogelijk, aangezien religieuze organisaties (kerk) zich aan de wet (staat) moeten houden. En andersom moet de staat soms uitspraken doen over religieuze praktijken als deze te maken hebben met het publieke domein. Alles heeft te maken met de term ‘vrijheid’, en waar de grenzen van die vrijheid liggen.

De basis van de vrijheid in Nederland staat in Artikel 1 van de Nederlandse Grondwet (PDC, a):

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Met andere woorden: de vrijheid die een persoon geniet, geldt óók voor een ander persoon. Hier mag geen uitzondering op worden gemaakt. Wanneer katholieke kerken op zondag hun klokken mogen luiden als aankondiging van de mis, dan mogen ándere religieuze groepen ook geluid maken om de dienst aan te kondigen. Wanneer dit verboden wordt voor de een en niet voor de ander, dan is er sprake van discriminatie. Naast Artikel 1, gaat Artikel 6 dieper in op de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging (PDC, b):

1. Ieder heeft het recht zijn godsdienst of levensovertuiging, individueel of in gemeenschap met anderen, vrij te belijden, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.

2. De wet kan ter zake van de uitoefening van dit recht buiten gebouwen en besloten plaatsen regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 6 benadrukt de vrijheid voor gelovigen, mits men binnen de wet blijft handelen, maar legt ook een beperking op. In het tweede deel wordt gesteld dat de Staat bepaalde zaken die zich in het publieke domein afspelen kan verbieden. Een verbod kan alleen als het bijvoorbeeld de gezondheid van mensen op straat aan kan tasten. Een volledige Scheiding tussen Kerk en Staat is niet mogelijk, maar wat is dan het nut van die scheiding?

De scheiding tussen kerk en staat is bedoeld om alle groepen in Nederland te beschermen, tegen de seculiere overheid, in hun recht om zich te uiten in het publieke domein. Het is de rol van de seculiere overheid om te controleren of groepen, zoals religieuze groepen, binnen de grondwet handelen en gelijk behandeld worden binnen de samenleving. Dit wordt constitutioneel secularisme genoemd. Hier gaat het niet om gevoel, maar juist om de wettelijke rechten en plichten. In de praktijk wordt het ‘seculier zijn’ van Nederland door veel mensen anders uitgelegd.

Een andere uitleg voor het ‘seculier zijn’ van Nederland is dat dús religies hier niet thuishoren, tenminste niet op straat. Religie hoort achter de voordeur plaats te vinden en men moet vooral anderen er niet mee opzadelen. Deze denkvorm over secularisme heet cultureel secularisme. Een groot verschil met constitutioneel secularisme is dat cultureel secularisme een mening geeft over hoe een seculiere cultuur eruit behoort te zien.


In Nederland is de manier van denken hierover mede gevormd door politicus Pim Fortuyn, die in zijn interviews progressieve waarden als tegenpool neerzette van religies. Met progressieve waarden wordt onder meer het Verlichtingsdenken bedoeld, waarbij de rede, wetenschap, moderniteit en vooruitgang belangrijk zijn. Een aantal progressieve waarden zijn bijvoorbeeld: gendergelijkheid, vrijheid en gelijke verdeling van welvaart. Pim Fortuyn zette daartegenover ‘de terugkeer van religie’, waardoor religies ouderwets en achterhaald leken. In Nederland ging het imago van álle religies ineens erg lijken op het imago van de katholieken in de negentiende eeuw. Ondanks dat de groeiende seculiere Nederlandse bevolking het idee heeft dat religie achterhaald is, laten internationale onderzoeken zien dat de wereld grotendeels religieus is. Men verwacht dat ruim 85% van de wereldbevolking zich in 2050 religieus noemt. Doordat cultureel seculiere ideeën het goed doen op sociale media, in debatten en in de krant, horen Nederlandse burgers verreweg het meeste over deze vorm van secularisme. Terwijl dit dus gestoeld is op een mening en niet op de grondrechtelijke situatie in Nederland.

Gebaseerd op het onderzoeksmateriaal van Pooyan Tamimi Arab

Het was vrijdagmiddag en na lange tijd regen liet eindelijk de zon zich weer zien. De kinderen bij Kinderdagverblijf het Zandkasteeltje in stadsdeel Slotervaart in Amsterdam waren heerlijk buiten aan het spelen. Ineens hoorden zij vreemde klanken. Het was een soort gezang. Een aantal kinderen herkenden het en keken blij naar de overkant van de straat, naar waar het geluid vandaan kwam. Dit hadden ze nog nooit zo gehoord in Nederland! De andere kinderen waren vooral verbaasd over het gezang dat ze hoorden. De medewerkers van het Zandkasteeltje deelden veelbetekenende blikken met elkaar. Het was zover. Ze hadden hier al over gelezen in de krant en op sociale media. De azan was nu ook doorgedrongen tot hun deel van de stad. De Blauwe Moskee, die tegenover hen stond, riep via de luidsprekers op tot het vrijdagmiddaggebed. Het belangrijkste gebed van de week.

De versterkte oproep tot gebed met een menselijke stem, de azan, wordt door nagenoeg alle moslims gezien als een onvervangbaar ritueel. De azan is gekoppeld aan twee van de vijf zuilen van de islam. De vijf zuilen zijn de vijf belangrijkste pijlers waar het geloof op gestoeld zijn. Dit zijn:

  1. Shahada, de geloofsbelijdenis;
  2. Salat, het rituele gebed;
  3. Zakat, liefdadigheid;
  4. Ramadan, vastentijd;
  5. Hadj, pelgrimage naar Mekka.

De azan komt naar voren bij de shahada en de salat. Niet alleen de woorden van de azan zijn van belang in het belijden van het geloof, ook het letterlijk horen ervan speelt een rol. Zowel bij de geboorte als de dood worden de woorden van de azan gefluisterd in het oor, zodat een persoon begint en eindigt met God.

Dat de azan belangrijk is voor moslims is onmiskenbaar, en de meeste Nederlanders hebben geen problemen met de islamitische gebedsoproep wanneer zij zich bevinden in een land waar overwegend moslims wonen. Het wordt een ander verhaal als zij de azan horen vanuit hun eigen achtertuin. Het ten gehore brengen van de azan in het Nederlandse geluidslandschap stelt de religieuze tolerantie en het maatschappelijk fatsoen in Nederland op de proef. Het is niet alleen een versterking van een oproep, maar een versterking van de islam an sich. Reacties hierop zijn verschillend. Voor de Aksa Moskee in Den Haag worden mensen geïnterviewd over de azan. Een oudere man haalt zijn schouders: “Als ze een gebouw mogen hebben, waarom dan niet meteen een gebedsoproep?” Een jongeman denkt daar anders over: “Dit is niet meer normaal. Dit is Nederland niet meer.” De vraag is: in hoeverre is de Nederlandse samenleving klaar voor deze volgende stap in pluriformiteit?

De Nederlandse samenleving is een seculiere samenleving. In de publieke ruimte, zoals op straat, hebben alle groepen dezelfde rechten. De “kleur” van de overheid mag daar geen invloed op hebben. In 2013 heeft Geert Wilders parlementaire vragen gesteld over de versterkte azan. Het antwoord van Lodewijk Asscher, de toenmalige minister van Sociale Zaken, was eenduidig: “Het principe van de scheiding tussen kerk en staat houdt in dat de overheid religies of wijzen van geloofsbelijdenis niet discrimineert of de een rechten geeft die zij een ander verbiedt”. Artikel 6 van de Nederlandse grondwet stelt religies in de gelegenheid om hun gelovigen op te roepen om naar het heilige gebouw te komen of te gaan bidden. Een ons nu bekend voorbeeld zijn de kerkklokken op zondagmorgen, maar ook de azan valt hieronder. Vanuit een constitutioneel seculier perspectief (dus vanuit de grondwet bekeken), hebben alle moskeeën in Nederland het recht op een versterkte gebedsoproep, voor alle gebedsmomenten, dus vijf keer op een dag en zeven dagen in de week. Maar de gelijke rechten van de azan ten opzichte van kerkklokken, betekent nog niet dat de azan vanuit een cultureel perspectief als gelijk wordt gezien.

Sinds de jaren ‘80 van de twintigste eeuw wordt de versterkte azan gebruikt door een aantal moskeeën in Nederland, maar nooit voor álle gebedsmomenten. In 2017 maakte nog geen 10% gebruik van hun recht op de versterkte azan en dan meestal één keer in de week op vrijdag. Ondanks dat ze het recht hebben de azan te versterken, kiezen moslims hier niet voor vanwege de sterke negatieve reacties van de niet-islamitische buurtbewoners. Ook binnen de islamitische gemeenschap is tweestrijd over de versterkte azan. Voor een deel van hen is de versterkte azan niet alleen gelinkt aan de vijf zuilen, maar ook aan het recht om zich thuis te mogen voelen in de Nederlandse samenleving. Anderen willen de gebedsoproep niet opdringen bij mensen die het niet willen horen. De azan lijkt hierin een nieuwe rol te krijgen, namelijk die van identiteits- en cultuurijkpunt van Nederlanders. Een gevoel van nostalgie komt aan beiden kanten van het argument op: nostalgie naar hoe het vroeger was in Nederland én nostalgie naar het thuis voelen in Nederland.

Een veel gehoord argument is dat religie achter gesloten deuren hoort en niets te zoeken heeft in de publieke ruimte. Gezien de inhoud van Artikel 6 is hier sprake van een mening, niet een wettelijke uitleg van het seculiere Nederland. Het verbieden van religieuze uitingen in de publieke ruimte, zoals dit argument impliceert, kan óók gezien worden als een vorm van onderdrukking van moslims die de azan ten gehore willen brengen. Als de versterkte azan verboden wordt, dan moet hetzelfde gelden voor katholieke christenen die een processie willen houden. Religie achter gesloten deuren zou een einde betekenen van het luiden van kerkklokken bij bruiloften of begrafenissen en zet een streep door het immens populaire spektakel The Passion. Voor velen is dit een té grote stap, maar dat neemt niet weg dat ze een versterkte azan niet nodig vinden. Zeker wanneer de huidige technologieën genoeg alternatieven bieden, zoals een app op de smartphone. Vanuit dit perspectief wordt een onderscheid gemaakt tussen religieuze geluiden en uitingen die volgens aanhangers hiervan thuishoren in Nederland (zoals vanuit het christendom) en geluiden en uitingen die hier niet thuishoren (zoals de azan). Los van wat grondrechtelijk bepaald is, maar ook binnen de grondwet, gaan tegenstanders op zoek naar manieren waarop de versterkte azan verboden kan worden.

Artikel 6 spreekt over een aantal uitzonderingen, waardoor het recht ingeperkt kan worden (PDC, b):

De wet kan ter zake van de uitoefening van dit recht buiten gebouwen en besloten plaatsen regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

In de publieke ruimte spreekt men onder meer van (geluids)overlast, wanneer geluid boven de 70 decibel uitkomt. Verschillende groepen hebben tevergeefs geprobeerd aan te tonen dat de versterkte azan hier bovenuit kwam. Tot op heden is er ook geen sprake van ‘wanordelijkheden’, waardoor de versterkte azan op grond van Artikel 6 verboden kan worden. De jongeman bij de Aksa Moskee in Den Haag noemde eens het horen van de azan ‘niet meer normaal’ en niet passend in het Nederlandse geluidslandschap. Toch is het de Nederlandse grondwet die juist de vrijheid van religieuze uitingen beschermt.

In de afgelopen twintig jaar is het religieuze landschap van Nederland zichtbaar aan het veranderen. Steeds meer katholieke kerken organiseren processies, evenals de Hare Krishna. Daarnaast worden heilige gebouwen geopend voor sikh, joden, hindoes en mormonen. Dit allemaal tegelijkertijd met de ontkerkelijking van de Nederlandse meerderheid, waardoor de bewering dat Nederland een homogeen christelijk land is niet meer hoog te houden is. Tweehonderd jaar geleden was het luiden van de kerkklok verboden. Wie weet is over tweehonderd jaar de versterkte azan op vrijdagmiddag net zo normaal als het horen van de klokken op zondagochtend. Nederland heeft vrijheid hoog in het vaandel staan. Zolang mensen die vrijheid nog steeds belangrijk vinden en deze blijven beschermen zal dit consequenties met zich meebrengen. Religieus of levensbeschouwelijk pluralisme is een noodzakelijk gevolg van die vrijheid.

Samenvoeging van boek en onderzoeksmateriaal van Pooyan Tamimi Arab (2017a; 2017b; 2015; Verkaaik & Tamimi Arab, 2016)

‘Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg.’ Een uitspraak waar menig Hollands kind mee is opgegroeid. De subjectiviteit van deze zin is evident, maar de gebruikers verwachten desondanks volkomen duidelijkheid bij de Ander, wanneer zij de uitspraak ten gehore brengen. Het is tevens de basis waar veel “ongemakkelijkheden” in het publieke domein van de huidige Nederlandse samenleving op gestoeld zijn. Wat is normaal en wie bepaalt dat? Nederland is een seculiere rechtsstaat, wat in de volksmond vrij vertaald wordt naar: scheiding tussen kerk en staat. Het idee dat religie ‘achter de voordeur’ thuishoort en zich vooral niet moet laten zien in het publieke domein heeft hier sterk mee te maken (Tamimi Arab, 2017a, p. 13). De vraag die hierbij opkomt: is dit terecht? Een seculiere rechtsstaat is niet hetzelfde als een seculiere samenleving. Welke vormen van secularisme zijn er? Hoe zien wij deze terug in het publieke debat én de besluitvorming in Nederland omtrent religieuze uitingen in het publieke domein?

De azan (oproep tot gebed van de islam) kan naast de praktische uitwerking als herinneringssysteem, begrepen worden als spirituele metafoor van de waarheid en de verandering in oriëntatie die plaatsvindt in de ziel van de gelovige (Tamimi Arab, 2017a, p. 21). Het hóren van de waarheid en de actie die daarop volgt door de gelovigen is een fundamenteel deel van religies, zoals het christendom en de islam (ibid.). In een seculier land, waar vrijheid van godsdienst en oproepen tot gebed grondrechtelijk worden beschermd, betekent dit dat de azan theoretisch zonder problemen ten gehore gebracht kan en mag worden. Toch voelen mensen zich ongemakkelijk zodra moskeeën aankondigen dit te gaan doen. Femke Halsema, burgemeester van Amsterdam, benadrukte dat een versterkte oproep mag, maar vertelde aan het AD dat zij het niet nodig vond (Koops, 2019). Het argument van de woordvoerder van de Blauwe Moskee om de islam meer te normaliseren in Nederland, wuift Halsema weg. Dan zou de azan in het Nederlands moeten. Daarnaast gebruikt ze tevens het veelgenoemde argument van niet-moslims dat tegenwoordig azan-apps bestaan, waardoor de oproep sowieso niet meer noodzakelijk is. Halsema geeft hier argumenten in het spectrum van cultureel secularisme, terwijl van politici wellicht verwacht kan worden dat zij redeneren vanuit het constitutioneel secularisme.

Een vaste definitie van secularisme is moeilijk te geven. In Nederland wordt het veelal uitgelegd als scheiding tussen kerk en staat, maar wat behoort dit precies in te houden? In Module 0: Het seculiere paradigma van Omstreden Zaken wordt uitgebreid ingegaan op de problematiek rond de definiëring van secularisme, secularisatie en seculier. Door een scheiding te maken tussen cultureel secularisme en constitutioneel secularisme is het mogelijk om de verschillende aspecten binnen het begrip te duiden. Hieronder worden onderdelen uit Module 0 kort herhaald en verweven met deze module.

Cultureel secularisme is de eigen interpretatie van wat een seculiere samenleving zou moeten zijn (Verkaaik & Tamimi Arab, 2016, p. 252). Een cultureel seculier idee is hiermee uiterst subjectief. Al wordt dit door de brenger van het idee niet zo gebracht. Het idee dat religie achter gesloten deuren hoort en niet in het publieke domein vindt hierdoor zijn weg terug in het debat rond de azan.
Tamimi Arab schrijft in het tweede hoofdstuk van zijn boek over de versterking van de oproep tot gebed (2017a), de eeuwenlange verboden van katholieke rituelen, zoals het luiden van kerkklokken en het houden van processies, en de mogelijke vergelijking met de huidige weerstand tegen de azan. Sinds de zestiende eeuw heeft Nederland officieel gewetensvrijheid, maar dit betekende niet dat men deze vrijheden mocht uiten op straat. Katholieken hebben twee eeuwen lang geen kerken mogen bouwen (p. 53) en processies op straat waren al helemaal ondenkbaar. De scheiding tussen kerk en staat in 1796 was bedoeld om een einde te maken aan sociale en politieke discriminatie op basis van religie, niet om religie te bannen uit het publieke domein (p. 58).
Eind achttiende eeuw kregen katholieken het recht om eigen kerken te bouwen, maar het openlijk vertoon werd niet getolereerd in het protestantse Nederland. In de negentiende eeuw werden katholieken bestempeld als achterlijk en bijgelovig (p. 59). Dezelfde argumenten worden in onze tijd nog steeds gebruikt, wanneer gesproken wordt over uitingen van religie in het openbaar (Adieu God?, 2015; McKenna, 2017). De polemiek is weinig veranderd, alleen zijn de brengers nu vaak zelf niet-religieus en zetten zij religie tegenover de waarden en normen van een vrije Westerse democratische samenleving. In de grote grondwetsherziening van 1848, onder leiding van en onder protest van Thorbecke, werd officieel een processieverbod opgenomen. Wel kregen katholieken voor het eerst het recht om, met toestemming van de gemeente, op zondag de kerkklokken te luiden (p. 61). Ondanks het pasverworven recht werd het luiden van de kerkklokken, net als de azan nu, ervaren als het zich auditief opdringen in de publieke ruimte, religieuze belediging, geluidsvervuiling en simpelweg als onsympathiek (p. 58). Het cultureel seculiere argument dat ‘kerkklokken altijd bij de Nederlandse cultuur hebben gehoord’ valt hiermee volledig weg.

De sentimenten die hierboven geschetst worden zijn allemaal gebaseerd op cultureel secularisme. Politici, talkshowhosts en journalisten hebben allen een idee van hoe het seculiere Nederland er in hun ogen uit hoort te zien en zij projecteren hun ideeën op de publieke ruimte. Constitutioneel secularisme is een argumentatieve manier van kijken naar secularisme, dat zich baseert op de Nederlandse grondwet.
Ruim honderdvijftig jaar na het eerste koninklijk besluit door Koning Willem I (pp. 49, 66), werd bij de grondwetsherziening van 1983-1988 een speciaal artikel toegevoegd, waarin tevens rekening werd gehouden met de azan. De tekst van dat artikel is:

Klokgelui ter gelegenheid van godsdienstige en levensbeschouwelijke plechtigheden en lijkplechtigheden, alsmede oproepen tot het belijden van godsdienst of levensovertuiging, zijn toegestaan. De gemeenteraad is bevoegd ter zake regels te stellen met betrekking tot duur en geluidsniveau (artikel 10, wet openbare manifestaties).

Naast de grondwet wordt in het constitutioneel secularisme tevens de scheiding tussen kerk en staat gebruikt, alleen wordt deze anders geïnterpreteerd dan bij cultureel secularisme. Het constitutioneel secularisme ziet de scheiding als manier waarmee de religieuze en niet-religieuze bevolking beschermd worden, tegen de seculiere overheid, in hun recht om zich al dan niet publiekelijk religieus te uiten (Verkaaik & Tamimi Arab, 2016, p. 254). De reactie van burgemeester Halsema op de azan van de Blauwe Moskee geeft haar interpretatie weer van seculier Nederland, ondanks dat ze benadrukt dat het wettelijk mag. Hiermee legt zij precies de vinger op de zere plek waar deze module over gaat. Constitutioneel secularisme leeft niet in de leefwereld van mensen, cultureel secularisme wel. Jongeren worden overladen met cultureel seculier gedachtegoed, zeker als het gaat om omstreden zaken als de azan in Nederland. Hun eigen (cultureel seculiere) idee kan pas gefundeerd worden, wanneer zij weet hebben van het constitutioneel secularisme en besef hebben van de impact van de azan op moslims.

Adieu God? (2015). [Film].

Al Abdalla, S. (2019, februari 23). De eerste moslims in Nederland. Opgeroepen op november 4, 2019, van Net in Nederland: https://www.netinnederland.nl/informatie/nieuws/2019/de-eerste-moslims-in-Nederland.html

Algemeen Dagblad (Red.). (2015, september 23). Moskou opent grootste moskee van Europa. Opgeroepen op november 4, 2019, van AD.nl: https://www.ad.nl/buitenland/moskou-opent-grootste-moskee-van-europa~a181d1d2/

Amsterdamse moskee begint met versterkte oproep tot gebed, maar is zeker niet de eerste. (2019, november 8). (NOS) Opgeroepen op januari 2, 2020, van NOS.nl: https://nos.nl/artikel/2309517-amsterdamse-moskee-begint-met-versterkte-gebedsoproep-maar-is-zeker-niet-de-eerste.html

Beekers, D. (2017). Rode burcht, Jezuïetenkerk, moskee. In O. Verkaaik, Gods huis in de steigers (pp. 193-217). Amsterdam: Uitgeverij AUP.

Beekers, D., & Tamimi Arab, P. (2016). Dreams of an Iconic Mosque: Spatial and Temporal Entanglements of a Converted Church in Amsterdam. Material Religion, 12(2), 137-164.

Bonjour, S. (2008). Ambtelijke onmin rond gezinnen van gastarbeiders. Tijdschrift van sociale en economische geschiedenis, 5(1), 101-127.

Bouwman, W., van Eijnatten, J., Kootte, T., van der Laan, M., van Lieburg, F., Schriemer, I., & Staal, C. (Red.). (2010). Geschiedenis van het christendom in Nederland. Zwolle: Uitgeverij Waanders; Museum Catharijneconvent.

De Boer, G. (2018, februari 22). Oproep tot gebed vanuit de Fatihmoskee (Rozengracht – Amsterdam). Opgeroepen op november 18, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=4qGnWG2Xn4I

Den Ouden, J. (2020). Het didactische model van Clive Erricker: een conceptuile benadering van het vak Godsdienst/Levensbeschouwing. In M. Van Dijk – Groeneboer, & et al., Handboek Vakdidactiek Levensbeschouwing & Religie (pp. 332-340). Studio.

Enschede test geluid van gebedsoproep. (2016, januari 23). (NOS) Opgeroepen op januari 2, 2020, van NOS.nl: https://nos.nl/artikel/2082351-enschede-test-geluid-van-gebedsoproep.html

Erricker, C. (2010). Religious Education: A conceptual and interdisciplinary approach for secondary level. New York: Routlegde.

Gerechtshof Den Haag. (2020, september 4). Gerechtshof veroordeelt Wilders voor ‘minder Marokkanen’ uitspraak. Opgeroepen op september 7, 2020, van de Rechtspraak: https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Gerechtshoven/Gerechtshof-Den-Haag/Nieuws/Paginas/Gerechtshof-veroordeelt-Wilders-voor-minder-Marokkanen-uitspraak.aspx

Historiek. (2020, januari 27). Unie van Utrecht (1579) – Politiek verbond van de Noordelijke gewesten. Opgeroepen op september 14, 2020, van Historiek: https://historiek.net/unie-van-utrecht-1579-betekenis/74900/

Jansen, I. (Regisseur). (2010). Hoger dan de Kuip [Film].

Jansen, Y. (2010). Secularisme, scheiding tussen kerk en staat en de islam , http://eutopiainstitute.org/2011/03/scheiding-van-kerk-en-staat-en-de-bestuurlijke-praktijk-in-frankrijk-de-relevantie-van-de-frans-algerijnse-geschiedenis/

Kennedy, J., & Valenta, M. (2006). religious pluralism and the dutch state: reflections on the future of article 23. In W. van de Donk, A. Jonkers, G. Kronjee, & R. Plum (Red.), Geloven in het publieke domein: verkenning van een dubbele transformatie (pp. 337-351). Amsterdam: Amsterdam University Press.

Koops, A. (2012, juni). Dialoogvaardig: Een didactiek voor het begeleiden van dialogen in het onderwijs. Narthex, 36-41.

Koops, R. (2019, oktober 29). Halsema vindt versterkte gebedsoproep Blauwe Moskee niet van deze tijd. Opgeroepen op januari 3, 2020, van AD: https://www.ad.nl/amsterdam/halsema-vindt-versterkte-gebedsoproep-blauwe-moskee-niet-van-deze-tijd~a7658e06/

McKenna, J. (2017, december 2). God is Unconvincing to Smart Folks. Opgeroepen op januari 5, 2020, van Huffoist: https://www.huffpost.com/entry/god-is-unconvincing-to-sm_b_13359362?guccounter=1

Meijer, M. (2019, oktober). Leerlingen zelf leren dialogiseren. Narthex, 19, pp. 50-57.

Mijn moskee is top (2012). [Film].

PDC. (a). Hoofdstuk 1: Grondrechten. Opgeroepen op september 14, 2020, van De Nederlandse Grondwet: https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vkugbqvdq7wh/hoofdstuk_1_grondrechten

PDC. (b). Artikel 6: Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Opgeroepen op september 14, 2020, van De Nederlandse Grondwet: https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vkugbqvdsswv/artikel_6_vrijheid_van_godsdienst_en

Pew Research Center. (2015, april 2). The Future of World Religions: Population Growth Prodections, 2010-2050. Opgeroepen op maart 2, 2020, van Pew Forum: https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/

Recklessnutter. (2015, februari 6). Westermoskee Amsterdam – een impressie. Opgeroepen op januari 2, 2020, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=4nOJjCpTcBw

Religious Matters. (2019). About. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van Religious Matters in an Entangled World: https://www.religiousmatters.nl/about/

Rijnmond. (2010, december 17). Essalam-moskee in gebruik genomen. Opgeroepen op november 18, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=9nm9Eb497Wg

Seegers, J. (2010, december 17). Grootste moskee West-Europa geopend in Rotterdam. Opgeroepen op november 4, 2019, van NRC.nl: https://www.nrc.nl/nieuws/2010/12/17/grootste-moskee-west-europa-geopend-in-rotterdam-a1461859

SGP wil einde aan dagelijkse gebedsoproepen vanaf minaretten. (2016, oktober 14). (NOS) Opgeroepen op januari 2, 2020, van NOS.nl: https://nos.nl/artikel/2137642-sgp-wil-einde-aan-dagelijkse-gebedsoproepen-vanaf-minaretten.html

Soetenhorst, B. (2019a, oktober 9). Blauwe Moskee wil met luidsprekers oproepen tot gebed. Mag dat? Opgeroepen op januari 3, 2020, van Het Parool: https://www.parool.nl/amsterdam/blauwe-moskee-wil-met-luidsprekers-oproepen-tot-gebed-mag-dat~b117fa0a/?utm_source=link&utm_medium=app&utm_campaign=shared%20content&utm_content=free

Soetenhorst, B. (2019b, oktober 20). Mogelijk al komende maand versterkte gebedsoproep Blauwe Moskee. Opgeroepen op januari 3, 2020, van Het Parool: https://www.parool.nl/amsterdam/mogelijk-al-komende-maand-versterkte-gebedsoproep-blauwe-moskee~b9f45150/?utm_source=link&utm_medium=app&utm_campaign=shared%20content&utm_content=free&referer=https%3A%2F%2Fwww.ad.nl%2Famsterdam%2Fhalsema-vindt-versterkte-

Tamimi Arab, P. (2015). “a minaret of light”: transducing the islamic call to prayer? Material Religion: The Journal of Objects, Art and Belief, 11(2), 136-163.

Tamimi Arab, P. (2017). Megamoskeeën. In O. Verkaaik, Gods Huis in de steigers: religieuze gebouwen in ontwikkeling (pp. 55-82). Amsterdam: Uitgeverij AUP.

Tamimi Arab, P. (2017, november 6). Moskee komt uit de kast, een recht voor iedereen. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van Nieuwe Wij: https://www.nieuwwij.nl/opinie/moskee-komt-kast-recht-iedereen/

Tamimi Arab, P. (2017a). Amplifying Islam in the European Soundscape: Religious Pluralism and Secularism in the Netherlands. Londen: Bloomsbury Academic.

Tamimi Arab, P. (2017b, november 6). Moskee komt uit de kast, een recht voor iedereen. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van Nieuwe Wij: https://www.nieuwwij.nl/opinie/moskee-komt-kast-recht-iedereen/

Tamimi Arab, P. (2018, juni 27). What does the story of one building tell us about the future of religion. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=gunssKR-jYg

Tamimi Arab, P. (2019, oktober 22). Religieuze geluiden in een liberale democratie. Opgeroepen op januari 4, 2020, van Religious Matters in an Entangled World: https://www.religiousmatters.nl/nl/gebouwen-afbeeldingen-en-objecten/article/religieuze-geluiden-in-een-liberale-democratie/

Verkaaik, O., & Tamimi Arab, P. (2016). Managing Mosques in the Netherlands: Constitutional versus Cultarist Secularism. Journal of Muslims in Europe(5), 251-268.

Vraag islam. (sd). Wat is het belang van de adhaan (de oproep tot gebed)? Opgeroepen op oktober 26, 2020, van Vraag islam: https://www.vraagislam.nl/oproep-tot-gebed/

Weijts, C. (2019, oktober 30). Azan aan de IJssel. Opgeroepen op januari 3, 2020, van NRC.nl: Opinie: https://www.nrc.nl/nieuws/2019/10/30/azan-aan-de-ijssel-a3978484

Om het omstredene van de versterkte azan echt te begrijpen is veel kennis nodig. Het is van belang dat de leerlingen dezelfde taal spreken, voordat zij hun onderbouwde mening geven. Bij dit onderwerp is door Omstreden Zaken gekozen voor een theoretische benadering aan de hand van concepten.