De grootste moskee van Europa

In deze module gaan we gaan terug naar de 17e eeuw, toen sommige geloofsgemeenschappen die destijds minderheden vormden alleen in schuilkerken bijeen konden komen. Pas in latere tijden kregen zij de vrijheid om als gemeenschap in de openbaarheid te komen en kerken te bouwen. Welke parallellen zijn er te trekken met de moskeeën die nu worden gebouwd?

Foto: De Kuip Rotterdam, bron: Wikimedia Commons

De Essalam moskee in Rotterdam

Wanneer je door het Nederlandse landschap fietst, zie je in de verte de kerktoren van het volgende dorp. Een perfect (en pijnlijk) ijkpunt van hoever je nog met wind tegen door de polder moet fietsen. Veel dorpen in Nederland, hoe klein ook, hebben meerdere kerkgebouwen die bij de gemeente horen. De oudere gebouwen reiken met de torens hoog naar de hemel. De steden hebben vaak de Grote Kerk ergens in het centrum staan en vele kleine kerken verspreid door de stad. De kerkklokken geven ieder halfuur de tijd aan. Tijdens het winkelen is die toren juist een handig herkenningspunt om je op te oriënteren als je door de voor jou wellicht onbekende stad loopt.

Op zondagochtend worden de kerkklokken geluid om aan te geven dat de dienst gaat beginnen, en met bruiloften, begrafenissen en andere rituele handelingen laten de klokken ook van zich horen. De kerktoren mét klokken is goed geïntegreerd in het Nederlandse straatbeeld, hoe irritant we ze soms ook vinden. De integratie van de kerktoren kende zo haar uitdagingen. Na de Reformatie mochten katholieke Nederlanders twee eeuwen lang niet overal kerken bouwen of hun klokken luiden. Al met al was het kerkgebouw dé manier waarop dorpen en steden konden laten zien hoe rijk ze waren én dat hun kerk beter was dan die van de buren. Hoe mooier de ramen en hoe hoger de toren, des te rijker de stad of het dorp. Het is te vergelijken met de manier waarop steden nu wolkenkrabbers in de meest luxe en extreme vormen bouwen. Het is een kwestie van aanzien. En aanzien is nu precies waar het om gaat, wanneer we kijken naar de bouw en reputatie van de Essalam moskee in Rotterdam, die symbool is komen te staan voor de discussie over moskeebouw in Nederland.

Aan het einde van de jaren zestig van de vorige eeuw had Nederland extra arbeidskracht nodig, waardoor mensen vanuit Marokko hier kwamen werken. Samen met arbeiders uit Polen, Portugal, Italië (die al decennia eerder kwamen) en Turkije, werd deze groep mensen gastarbeiders genoemd. Mannen kwamen hier werken en leven, terwijl hun families in het land van herkomst bleven. In de loop van de tijd werden gezinnen, die jarenlang gescheiden hadden geleefd, herenigd in Nederland. De mensen die vanuit Marokko hierheen kwamen waren veelal moslim en wilden graag hun geloof belijden. Aangezien Nederland geen langlopende traditie kent van moskeegebouwen, moesten moslims genoegen nemen met oude kantoorpanden, wijkcentra of een gedeelde ruimte. Deze moskeeën werden vanaf de straat niet herkend als moskee, maar waren wel degelijk aanwezig.
Het is niet zo dat moslims voor het eerst in Nederland kwamen met de komst van gastarbeiders. Sinds de 16e eeuw lopen handelscontacten tussen Nederland en islamitische delen van de wereld, waardoor moslims sinds die eeuw al in Nederland aanwezig zijn. Daarnaast was Nederland tot 1949 de baas in het grootste islamitische land, het gekoloniseerde Indië (nu Indonesië). Ondanks deze lange samenwerking én het samenleven, werd de eerste moskee pas in 1955 gebouwd in Den Haag. Ook in Rotterdam stond een eerdere versie van de Essalam moskee.

Het gebouw was oud, bedompt en klein. Het gebeurde meer dan eens dat mensen buiten in de kou moesten bidden tijdens het vrijdaggebed of op speciale feestdagen. In 2010 was het eindelijk zover, de gemeenschap had genoeg geld en mogelijkheden om een échte moskee te bouwen. Na veertig jaar konden ze eindelijk een gebouw neerzetten waar ze trots op waren. In hun euforie riepen de gelovigen dat ze ‘de grootste moskee’ van Europa zouden krijgen. Tijdens de bouw keken buurtbewoners vanuit hun flatje bedenkelijk naar buiten. “Die torens reiken hoger dan de lichtmasten van De Kuip,” werd gezegd. Deze twee uitspraken gingen als een lopend vuurtje over sociale media en werden opgepikt door de kranten. Ineens was de Essalam moskee in Rotterdam de grootste van Europa! Voor diehard Feyenoordfans was het noemen van De Kuip olie op een gloeiende plaat. Alles is prima, maar van De Kuip blijf je af! Nog voordat de moskee in gebruik genomen kon worden, waren allerlei partijen boos.
De buurtbewoners maakten zich zorgen om het straatbeeld en het type mensen dat op zo’n grote moskee zou afkomen. Met name bewoners die hun hele leven in de wijk woonden, hadden de buurt zien veranderen. Rotterdammers en andere Feyenoordfans vielen over de vergelijking met hun Kuip. Voor hen was er niets heiliger dan het heilige gras. Maar ook moslims waren boos. Zij voelden zich niet welkom in Rotterdam en daarmee in de Nederlandse samenleving. Een land dat zichzelf prijst om zijn vrijheid en tolerantie. Het Nederland waar zij zelf al jaren deel van uitmaakten. Het Nederland dat zij hebben helpen opbouwen na de Tweede Wereldoorlog. Dat Nederland spreekt in de media over ‘monstermoskee’ en ‘de grootste moskee van Europa in het afvoerputje van ons land’. Daarmee bedoelden de media de wijk in Rotterdam waar de moskee staat. Dit alles gebeurde terwijl de architect (Wilfried van Winden) bij het ontwerpen een gebouw in gedachten had dat symbool stond voor vrijheid, pluriformiteit en een open samenleving.

Ondertussen is de Essalam moskee al een aantal jaren in gebruik. De buurtbewoners zijn eraan gewend geraakt. Wanneer je een wandeling door de wijk maakt, valt meteen op dat de flatgebouwen toch echt hoger zijn dan de minaretten van de moskee. Ook de lichtmasten van De Kuip hoeven niet bang te zijn voor concurrentie. Na een meting blijken ze een paar meter hoger te zijn. Op wedstrijddagen lopen de Feyenoordfans in hun rood-wit-zwarte kleding in groten getale via het viaduct over het spoor naar De Kuip. Vanaf het viaduct kijken ze uit op de moskee. Ook hier gebeurt niets anders dan voordat de moskee er stond. De fans zingen en praten over voetbal, álle fans. Christenen, moslims, atheïsten, het maakt niet uit, want Feyenoord speelt en ze zijn állemaal op weg naar dezelfde heilige tempel. En de grootste moskee van Europa? Die staat toch echt in Moskou (of toch niet?). De grootste van West-Europa dan? Die staat volgens de bronnen in Keulen, Londen, Rome en Rotterdam. Men wil graag de grootste moskee hebben. Waar staat de grootste moskee dan? De top 10 van de grootste moskeeën staan niet in Europa. De grootste staat, naar eigen zeggen, in Mekka en kan vier miljoen gelovigen huisvesten. Vier miljoen! De Essalam moskee ongeveer vijftienhonderd. Over het algemeen wordt gezegd dat de Essalam moskee wél de grootste moskee van Nederland is, al is dat ook weer afhankelijk van hoe deze term gebruikt wordt. Wordt gekeken naar de grootte van het gebouw of naar de capaciteit? Ter vergelijking: de grootste kerk van Nederland (qua zitplaatsen, niet qua oppervlakte) in Opheusden, Gelderland, heeft plaats voor ruim achtentwintighonderd mensen. Groot… het is een kwestie van wie je spreekt.

De Fatih moskee verscholen achter kerkelijke muren in Amsterdam

Nederland is het eerste land dat zich trotse eigenaar kan noemen van de vrijheid van geweten. Deze gewetensvrijheid werd officieel vastgelegd in 1579 door dezelfde gewesten die in opstand kwamen tegen Filips II. Zij zouden het beter doen dan het katholieke Spanje. In dit verdrag werden de eerste zaadjes geplant voor de latere godsdienstvrijheid en het gaf Nederland tot de dag van vandaag de reputatie van vrije, tolerante samenleving voor iedereen. Of dat laatstse waar is is de vraag, ook vandaag de dag.

Waar de 17e eeuw gezien wordt als de bloeiperiode van de Republiek der Verenigde Nederlanden, moet onthouden worden dat dit met name gold voor een kleine groep mensen binnen de samenleving. Op religieus gebied was het voor alle niet-calvinistische christenen verboden zich in het openbaar te uiten, laat staan een kerkgebouw op te richten. Overal in Nederland ontstonden zogenoemde schuilkerken. Zolders, huiskamers en kelders werden gebruikt door geloofsgemeenschappen om samen te komen. Rond 1700 waren alleen al in Amsterdam rond de dertig schuilkerken te vinden. Een daarvan was de bekende Ons’ Lieve Heer op Solder aan de Oudezijds Voorburgwal, nu museum. Een andere schuilkerk was gesticht door de jezuïeten, een religieuze orde binnen de Katholieke Kerk. Nadat deze schuilkerk bijna twee eeuwen verscholen had gezeten op een zolder aan de Keizersgracht bouwden de jezuïeten op diezelfde plek in 1837 hun eerste kerk.

Eind negentiende eeuw ging het kerkbestuur op zoek naar een kerkruimte in de dichtbevolkte Jordaan. Ze vonden een mooi pand aan de Rozengracht. Het pand was op dat moment van de Sociaal-Democratische Bond onder leiding van de voormalig protestantse Domela Nieuwenhuis. In 1899 werd onder zwaar protest de sleutel overgedragen aan de katholieke jezuïeten. Die veranderden het pand aanvankelijk in een kapel, en vele jaren later in een grootse kerk vol katholieke pracht en praal. Al was door de naderende ontkerkelijking het einde reeds in zicht.

Door de ontkerkelijking werd de geloofsgemeenschap steeds kleiner en moesten uiteindelijk in 1971 de deuren van de kerk sluiten. Met een kleine omweg als tapijtgigant en muziekinstrumentenwinkel, werd in 1981 het gebouw gekocht door de Turkse moslimgemeenschap van Amsterdam. Aangezien de gebedsrichting naar Mekka precies richting de voordeur wees, werd de ingang afgesloten en werd er een nieuwe deur aan de zijkant van het gebouw gemaakt. Uit protest (of wellicht hoop voor het terugkeren van de kerk) heeft een jaar lang een groep katholieke buurtbewoners voor de deur gebeden. Uiteindelijk verdwenen de biddende katholieken voor de deur, werd de ruimte die bij de oude ingang ontstond verhuurd als winkelpand en vergat de omgeving dat die grote kerk op de Rozengracht eigenlijk een moskee was. Tot een aantal jaar geleden.

De open deur is de oude ingang van de Fatih moskee
De nieuwe deur met de initiatiefnemer

Het gebouw was aan een opknapbeurt toe. Bij de voorbereiding van die renovatie begon de geloofsgemeenschap meteen na te denken over de voordeur. Bezoekers konden vaak de ingang niet vinden, omdat deze verscholen zat tussen winkeletalages. De moskee had als ambitie meer eenheid te creëren met de buurt. De deuren waren al figuurlijk opengeslagen met kunstprojecten, rondleidingen en gesprekken, het werd tijd om dit ook letterlijk te doen. Ondanks de goede bedoelingen stuitte dit idee op problemen. De oudere generatie zag de noodzaak van deze veranderingen niet in, het ging tenslotte al jaren goed. Waarom nu ineens opvallen en naar buiten treden? Het idee ‘als de Ander mij niet ziet, dan laat de Ander mij met rust’ heerste. Terwijl de jongere generatie graag onderdeel wilde zijn van de Nederlandse samenleving. Zij zagen mogelijkheden voor de interessante geschiedenis van het gebouw. Een geschiedenis die zij graag deelden met de buurt, toeristen en andere geïnteresseerden. Hoe mooi zou het zijn om samen te werken met het Anne Frank Huis en de Westerkerk? Drie gebouwen verbonden met drie religies in één stadstour. Dan leren mensen pas echt de multiculturele samenleving van Amsterdam kennen!

Niet alleen binnen de geloofsgemeenschap waren er discussies. De commissie die de plannen moest goedkeuren zag de noodzaak niet in van een grotere ingang. Diverse ontwerpen werden afgekeurd. Pas toen men er met het voorleggen van de ontwerpen bij vermeldde dat het ook om de brandveiligheid van het pand ging, werd de verandering van de voorkant goedgekeurd. Het leek wel alsof meerdere groepen liever niet wilden dat mensen zien dat op de Rozengracht een moskee staat. Heeft de oudere generatie van de moskee een punt? Denken niet-moslims inderdaad ‘als ik de Ander niet zie, dan is de Ander er niet’?
Vierhonderd jaar geleden had Nederland een traditie van schuilkerken. De Ander die tegenover de religieuze hoofdcultuur stond kon niet in het openbaar zichzelf laten zien. De katholieken en niet-calvinistische protestanten hebben uiteindelijk het recht verworven om uit hun schuilkerken te komen. Zij hebben hun licht in de openbare ruimte van Nederland gevonden. Daarna was het de beurt aan atheïsten en andersdenkenden, vrouwen en homoseksuelen om hun recht op gelijkheid en emancipatie op te eisen. Nederland is het eerste land waar mensen officieel vrijheid kregen om zich in het openbaar te uiten. We moeten alleen nog steeds wennen wanneer mensen daar gebruik van maken in de openbare ruimte.

Samenvoeging van onderzoeksmateriaal van Pooyan Tamimi Arab en Daan Beekers (Tamimi Arab, 2017; Beekers & Tamimi Arab, 2016; Beekers, 2017).

Regisseur Ingeborg Jansen schetst in de documentaire met de controversiële titel Hoger dan De Kuip (2010) een groot (grotesk?) beeld van de Rotterdamse Essalam moskee, die volgens sommigen niet in het Nederlandse straatbeeld zou passen. Kranten, buurtbewoners én de gebruikers van de moskee zijn het allemaal eens: het is de grootste moskee van Europa, waarvan de minaretten hoger reiken dan de lichten van de nabijgelegen Kuip! Of dit als positief wordt ervaren, is afhankelijk van degene die spreekt. Helaas moet men teleurgesteld worden. Vele moskeeën in Europa worden geschetst als ‘grootste van Europa’ en deze zijn vaak daadwerkelijk groter dan de Essalam moskee in Rotterdam. Na een simpele meting blijken zelfs de minaretten een paar meter korter dan de lichtmasten van de Kuip. Waar komt dat idee van groot, groter en zelfs grotesk dan vandaan, wanneer gesproken wordt over moskeeën in Europa?

Een interessant inzicht vanuit de verschillende onderzoeken laat zien dat de moskeegangers zelf ook vaak spreken over ‘de grootste moskee van Europa’ of van de specifieke stad. Dit moet men niet letterlijk nemen, maar zien als uiting van blijdschap. De Nederlandse pluralistische samenleving biedt ruimte voor alle wereldbeelden. De scheiding tussen kerk en staat, gewetensvrijheid én godsdienstvrijheid die onze rechtsstaat kenmerken, zijn van oudsher bedoeld om protestanten en katholieken de vrijheid te geven hun geloof te belijden;deze kenmerken van de rechtsstaat werken nu door naar alle vormen van levensbeschouwing. Mede hierdoor worden de traditionele kerkgebouwen in ons straatbeeld nu vergezeld door hindoeïstische tempels, boeddhistische meditatiecentra en moskeeën. De vrijheid geeft groepen steeds meer de mogelijkheid uit de marge te treden en zichzelf te laten zien in de samenleving. En mensen zijn hier trots op. De oude Essalam moskee was zo bedompt en klein, dat gelovigen (vaak de kinderen) buiten moesten bidden. Met het Nederlandse weer in het achterhoofd en de komst van een moskee waar alle gelovigen in pasten, riepen velen enthousiast dat zij ‘de grootste moskee van heel Europa’ kregen. Deze kreet van blijdschap werd, zonder fact checking, als lopend vuurtje door alle media overgenomen. Termen als ‘megamoskee’ en ‘monstermoskee’ volgden al snel voor deze en andere moskeeën in Europa. Zo staat ‘de grootste moskee van Europa’ naar zeggen in Keulen, Londen, Rome en Rotterdam. Hierbij wordt vaak vergeten dat de indrukwekkende kathedraal de Mezquita (moskee in het Spaans) in Cordoba oorspronkelijk een moskee was, gebouwd in de 8e-9e eeuw toen de Moren in dat gebied de heerschappij hadden. Groot is dus erg relatief en naar blijkt grotesk ook.

De traditionele koepel en minaretten zouden niet in het Nederlandse straatbeeld passen, het is een pure uiting van wansmaak en een sneer naar de Nederlandse cultuur. De architect van de Essalam moskee Wilfried van Winden is het hier niet mee eens. In zijn ontwerpen luistert hij naar de opdrachtgevers en probeert hij de idealen van pluralisme en een open samenleving door te laten schemeren. Zijn ontwerpen weerspiegelen een mondiaal ideaal. Een fusion die juist inclusiever wordt door niet-Westerse elementen erin te verwerken. Dit eclectische idee is ook terug te zien in een ander veel besproken ontwerp van hem: het Inntel Hotel in Zaandam (de opgestapelde Zaanse huisjes). De elementen die mensen grotesk en wanstaltig noemen bij de Essalam moskee, worden (na de bouw welteverstaan) juist geprezen in de Westermoskee in Amsterdam. Ondanks protesten voorafgaand aan de bouw, wordt nu gezegd dat daar de bakstenen goed bij de buurt passen en zijn buurtbewoners blij met de komst van de moskee waardoor de wijk zo fijn gemengd blijft, nu met de komst van al die rijke autochtonen.

De Fatih moskee, de grootste moskee in Amsterdam (echt waar), kampte met eigen problemen rond de bouw van een deur. Een groteske deur welteverstaan. Het gebouw waarin de Fatih moskee Amsterdam zich bevindt is sinds 1981 in handen van een lokale Turks-islamitische gemeenschap. Het gebouw heeft sinds 2001 de status van monumentaal pand en past perfect in het straatbeeld van Amsterdam. Wanneer men over de Rozengracht loopt, valt de moskee niet op. Er staat wel een grote kerk met twee enorm statige torens, maar een kerkgebouw in Nederland valt niet meer echt op. Het pand van de Fatih moskee moest in 2002 nodig gerenoveerd worden. De jonge leden uit het bestuur vonden dit een goede aanleiding om de ingang van de moskee ook meteen aan te passen. Sinds de overname in 1981 was het voorste gedeelte van het pand verhuurd aan winkels, aangezien de kibla (gebedsrichting naar Mekka) precies richting de oorspronkelijk ingang is. De ingang van de moskee werd toen verplaatst naar een klein onopvallend deurtje aan de zijkant van het gebouw. Ondanks het verschil in situering is de gedachtesprong naar schuilkerken (of in dit geval een schuilmoskee) niet vreemd. De moskee was perfect verstopt en wat men niet ziet, is er niet.
In de decennia dat de moskee gehuisvest is op de Rozengracht zijn figuurlijk steeds meer de deuren geopend voor zowel moslims als niet-moslims uit de wijk. De meest openbare gelegenheid waarin de moskee van zichzelf laat horen (letterlijk) is tijdens de Museumnacht, waarbij als kunstuiting de gebedsoproep weergalmt in de straat. Verder worden toneelvoorstellingen, schoolexcursies en kunstexposities georganiseerd. Al was het voor bezoekers wel wat lastig om de ingang te vinden. De tijd was rijp voor een nieuwe meer uitgesproken ingang, waarin de eigen identiteit en trots naar buiten kon doorstralen. Aangezien het een monumentaal pand is, kon de Fatih moskee niet zomaar een nieuwe ingang maken. De commissie die de plannen moest beoordelen heeft meerdere ideeën geweigerd. Onder meer twee hoge glazen deuren, een romaanse boog om de huidige ingang en drie losse deuren in dezelfde stijl als de rest van het pand. De moskee kreeg amper de mogelijkheid om de kleine ingang aan te passen. Dat vonden de eigenaars vreemd, omdat de Apple winkel op het Leidseplein enorme veranderingen mocht aanbrengen aan de binnenkant van het monumentale pand waarin het zich vestigde. Een grotere, herkenbare ingang van de moskee was kennelijk niet gewenst? Het feit dat de moskee ín dat grote kerkgebouw zat, met winkels voor de gevel, was kennelijk voor de gemeente geen afdoende reden. Pas nadat de Fatih moskee een aanvraag deed voor vergroting van de ingang in verband met de brandveiligheid, werd deze goedgekeurd door de commissie. Een seculier argument voor een seculiere organisatie. Pragmatisch denken in plaats van emotioneel. Over smaak valt niet te twisten, dat geldt ook wanneer gesproken wordt over architectuur, maar twisten doen wij in Nederland zeker.

Eén ding is duidelijk. De bouw en verbouw van moskeeën in Nederland doet een hoop stof opwaaien. Ondanks de vrijheid, het pluralisme, de tolerantie en de ontkerkelijking blijken de meeste Nederlanders (los van sociale status, huidskleur, geloofsovertuiging of gender) een mening te hebben over religieuze gebouwen. Het maakt niet uit of de persoon zelf het gebouw bezoekt, kent of waardeert, het is onderdeel van het straatbeeld en daardoor onderhevig aan meningen. De vraag is: moet de eigenaar rekening houden met al die meningen?
Het is in ieder geval slim om bij de bouw van een moskee niet meer te roepen dat het om ‘de grootste moskee van Europa’ gaat, wanneer dit niet het geval blijkt te zijn. Een overtuiging als ‘mooiste moskee van Europa’ valt wellicht beter bij het grote publiek. “In het echt kan er maar één moskee de grootste van Europa zijn, maar de verbeelding kent die beperking niet. Als de populistische verbeelding zegt dat de minaretten van de Essalam moskee hoger zijn dan de lichtmasten van De Kuip, dan is dat invloedrijker dan de feitelijke vaststelling dat dat niet zo is” (Tamimi Arab, Megamoskeeën, 2017, p. 80).

Op de achtereenvolgende pagina’s zijn artikelen te vinden die geschikt zijn voor leerlingen om te gebruiken omtrent dit thema. Hieronder volgen de titels en naam van media.

Grootste moskee West-Europa geopend in Rotterdam – NRC.nl (Seegers, 2010). Detail: op de afbeelding is op de achtergrond de minuscule Kuip te zien.

Essalam moskee in gebruik genomen – YouTube filmpje van Rijnmond (2010).
Oproep tot gebed vanuit de Fatih moskee – YouTube filmpje van Gerard de Boer (2018).

Documentaire: Mijn moskee is top – NTR ( (2012). https://ntr.nl/Mijn-moskee-is-top/148/detail/Mijn-moskee-istop/NPS_1202470#content

Al Abdalla, S. (2019, februari 23). De eerste moslims in Nederland. Opgeroepen op november 4, 2019, van Net in Nederland: https://www.netinnederland.nl/informatie/nieuws/2019/de-eerste-moslims-in-Nederland.html

Algemeen Dagblad (Red.). (2015, september 23). Moskou opent grootste moskee van Europa. Opgeroepen op november 4, 2019, van AD.nl: https://www.ad.nl/buitenland/moskou-opent-grootste-moskee-van-europa~a181d1d2/

Beekers, D. (2017). Rode burcht, Jezuïetenkerk, moskee. In O. Verkaaik, Gods huis in de steigers (pp. 193-217). Amsterdam: Uitgeverij AUP.

Beekers, D., & Tamimi Arab, P. (2016). Dreams of an Iconic Mosque: Spatial and Temporal Entanglements of a Converted Church in Amsterdam. Material Religion, 12(2), 137-164.

Bonjour, S. (2008). Ambtelijke onmin rond gezinnen van gastarbeiders. Tijdschrift van sociale en economische geschiedenis, 5(1), 101-127.

Bouwman, W., van Eijnatten, J., Kootte, T., van der Laan, M., van Lieburg, F., Schriemer, I., & Staal, C. (Red.). (2010). Geschiedenis van het christendom in Nederland. Zwolle: Uitgeverij Waanders; Museum Catharijneconvent.

De Boer, G. (2018, februari 22). Oproep tot gebed vanuit de Fatihmoskee (Rozengracht – Amsterdam). Opgeroepen op november 18, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=4qGnWG2Xn4I

Jansen, I. (Regisseur). (2010). Hoger dan de Kuip [Film].

Kennedy, J., & Valenta, M. (2006). religious pluralism and the dutch state: reflections on the future of article 23. In W. van de Donk, A. Jonkers, G. Kronjee, & R. Plum (Red.), Geloven in het publieke domein: verkenning van een dubbele transformatie (pp. 337-351). Amsterdam: Amsterdam University Press.

Koops, A. (2012, juni). Dialoogvaardig: Een didactiek voor het begeleiden van dialogen in het onderwijs. Narthex, 36-41.

Meijer, M. (2019, oktober). Leerlingen zelf leren dialogiseren. Narthex, 19, pp. 50-57.

Mijn moskee is top (2012). [Film].

Recklessnutter. (2015, februari 6). Westermoskee Amsterdam – een impressie. Opgeroepen op januari 2, 2020, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=4nOJjCpTcBw

Religious Matters. (2019). Over ons. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van Religious Matters in an Entangled World: https://religiousmatters.nl/over-ons/

Rijnmond. (2010, december 17). Essalam-moskee in gebruik genomen. Opgeroepen op november 18, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=9nm9Eb497Wg

Seegers, J. (2010, december 17). Grootste moskee West-Europa geopend in Rotterdam. Opgeroepen op november 4, 2019, van NRC.nl: https://www.nrc.nl/nieuws/2010/12/17/grootste-moskee-west-europa-geopend-in-rotterdam-a1461859

Tamimi Arab, P. (2017). Megamoskeeën. In O. Verkaaik, Gods Huis in de steigers: religieuze gebouwen in ontwikkeling (pp. 55-82). Amsterdam: Uitgeverij AUP.

Tamimi Arab, P. (2017, november 6). Moskee komt uit de kast, een recht voor iedereen. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van Nieuw Wij: https://www.nieuwwij.nl/opinie/moskee-komt-kast-recht-iedereen/

Tamimi Arab, P. (2018, juni 27). What does the story of one building tell us about the future of religion. Opgeroepen op oktober 22, 2019, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=gunssKR-jYg

De gemoederen kunnen hoog oplopen bij dit onderwerp, vandaar dat is gekozen om dit onderwerp te koppelen aan de dialogische vaardigheid. De leerlingteksten bij dit lesmateriaal behandelen ieder een deelperspectief over het onderwerp en zijn expres provocerend geschreven, zodat ze weer- of bijstand bij jongeren opwekken. Hierdoor wordt de dialoogvaardigheid van de leerlingen extra uitgedaagd.

Niets van de onderstaande uitspraken of teksten is verzonnen door de auteur. Alle informatie komt vanuit de wetenschappelijke onderzoeken of media. Om de teksten leesbaar te houden voor jongeren is de annotatie uit de teksten weg gelaten.